Για σχεδόν μισό αιώνα, η Γυάρος παρέμενε ένα απαγορευμένο νησί. Μακριά από τα τουριστικά βλέμματα των Κυκλάδων, χωρίς ξενοδοχεία, ακτοπλοϊκές συνδέσεις ή μόνιμους κατοίκους, αποτελούσε έναν ξεχασμένο τόπο εγκλεισμού και στρατιωτικής χρήσης.
Όταν το ταχύπλοο πλησιάζει το νησί, η πρώτη εικόνα είναι αυτή μιας άγριας, γυμνής έκτασης στο Αιγαίο.
Στον ορίζοντα εμφανίζονται χαλίκια, θάμνοι και απόκρημνες ακτές. Και ύστερα, ανάμεσα στο τοπίο, ξεχωρίζει το τεράστιο κτίριο από κόκκινα τούβλα: η παλιά φυλακή που χάρισε στη Γυάρο το προσωνύμιο «Νησί του Διαβόλου».
Μόλις μισή ώρα από τη Σύρο, το διοικητικό κέντρο των Κυκλάδων, η Γυάρος μοιάζει να βρίσκεται σε έναν διαφορετικό κόσμο, γράφει άρθρο του BBC μετά από επίσκεψη δημοσιογράφων του στο ελληνικό νησί.
Γύρω του υπάρχουν νησιά γεμάτα ζωή, τουρισμό και ανάπτυξη, όπως η Μύκονος και η Άνδρος. Η Γυάρος, όμως, ακολούθησε μια εντελώς διαφορετική πορεία.
Η απομόνωσή του, που κάποτε αποτελούσε σύμβολο τιμωρίας, εξελίχθηκε τελικά στο μεγαλύτερο πλεονέκτημά του. Χωρίς ανθρώπινη παρουσία, το νησί έγινε καταφύγιο για σπάνια είδη άγριας ζωής, με κορυφαίο παράδειγμα τη μεσογειακή φώκια.
Μια φωτογραφία στις αρχές της δεκαετίας του 2000 άλλαξε για πάντα τον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπιζόταν η Γυάρος. Η εικόνα μιας μητέρας φώκιας μαζί με το μικρό της σε ανοιχτή παραλία αποκάλυψε έναν απρόσμενο παράδεισο στη μέση του Αιγαίου.
«Νησί του Διαβόλου»
Η ιστορία της Γυάρου είναι άμεσα συνδεδεμένη με τις πιο σκοτεινές περιόδους της σύγχρονης Ελλάδας.
Η απομόνωση και η χρήση του ως τόπου εξορίας ξεκινούν από παλαιότερες εποχές, όμως το πιο σκληρό κεφάλαιο άνοιξε το 1948, όταν το ελληνικό κράτος απαλλοτρίωσε την περιουσία των τελευταίων 31 κατοίκων και μετέτρεψε το νησί σε στρατόπεδο κράτησης.
Κατά τη διάρκεια των δύο μεγάλων κυμάτων πολιτικής καταστολής, περισσότεροι από 20.000 άνθρωποι πέρασαν από τη Γυάρο.
Ανάμεσά τους βρίσκονταν πολιτικοί κρατούμενοι, κομμουνιστές, συγγραφείς, φοιτητές και καλλιτέχνες που είχαν συγκρουστεί με τις εκάστοτε εξουσίες.
Μετά τον Ελληνικό Εμφύλιο Πόλεμο, οι κρατούμενοι ζούσαν σε εξαιρετικά δύσκολες συνθήκες. Σε σκηνές, αντιμέτωποι με τον καυτό ήλιο του καλοκαιριού και το κρύο του χειμώνα, εργάζονταν για την κατασκευή της ίδιας της φυλακής που θα τους κρατούσε εγκλωβισμένους.
Η δεύτερη περίοδος καταστολής ήρθε κατά τη διάρκεια της δικτατορίας των συνταγματαρχών, από το 1967 έως το 1974. Επισήμως η Γυάρος παρουσιαζόταν ως χώρος «αναμόρφωσης», στην πραγματικότητα όμως αποτέλεσε τόπο καταναγκαστικής εργασίας και βασανιστηρίων.
Τα δημοσιεύματα των περιοδικών “Stern” και “Spiegel” διεθνοποίησαν το θέμα της Γυάρου. Πηγή εικόνων: Αρχείο “Μηχανής του Χρόνου”
Μετά την πτώση της χούντας, το Πολεμικό Ναυτικό χρησιμοποίησε το νησί ως πεδίο βολής μέχρι το 2002. Αυτή η συνεχής απουσία ανθρώπινης ανάπτυξης είχε ένα απρόσμενο αποτέλεσμα: δημιούργησε ένα από τα πιο προστατευμένα φυσικά καταφύγια της Μεσογείου.
Καταφύγιο φώκιας
Όταν οι στρατιωτικές δραστηριότητες σταμάτησαν, οι ψαράδες άρχισαν να αναφέρουν συχνότερες εμφανίσεις μεσογειακών φωκιών γύρω από το νησί.
Τότε ήρθε η φωτογραφία που άλλαξε τα πάντα. Τραβηγμένη από έναν ερασιτέχνη ψαρά με ψαροτούφεκο το 2004, έδειχνε μια μητέρα φώκια και το μικρό της να βρίσκονται σε ανοιχτή παραλία, κάτι εξαιρετικά σπάνιο για ένα είδος που είχε σχεδόν εξαφανιστεί από πολλές περιοχές της Μεσογείου.
Αυτή η φωτογραφία μεσογειακών φώκων-μοναχών στη Γυάρο, που τραβήχτηκε από έναν ψαρά με ψαροτούφεκο το 2004, σηματοδότησε την έναρξη της συστηματικής έρευνας στο νησί (Πηγή: MOm)
«Προσωπικά, δεν το είχα δει ποτέ στην Ελλάδα», ανέφερε ο βιολόγος Πάνος Δενδρίνος της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Προστασίας της Φώκιας. «Έμοιαζε με αρχαία εικόνα».
Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Nadia • Travel Inspiration (@your.dayout)
Η μεσογειακή φώκια, ένα είδος που κάποτε ήταν κοινό, είχε υποστεί τεράστια μείωση. Το κυνήγι, η καταστροφή των παράκτιων οικοσυστημάτων και οι συγκρούσεις με τους ψαράδες είχαν οδηγήσει τον παγκόσμιο πληθυσμό της σε μόλις 350-450 άτομα στα τέλη του 20ού αιώνα.
Οι επιστήμονες που έφτασαν στη Γυάρο μετά τη φωτογραφία ανακάλυψαν μια σημαντική αποικία περίπου 70 ενήλικων φωκιών, πιθανότατα τη μεγαλύτερη στη Μεσόγειο εκείνη την εποχή.
Αυτό που εντυπωσίασε περισσότερο τους ειδικούς δεν ήταν μόνο ο αριθμός των ζώων, αλλά η συμπεριφορά τους.
«Αυτή ήταν η φυσική τους συμπεριφορά», εξηγεί ο Σπύρος Κοτομάτας, βιολόγος και υπεύθυνος θαλάσσιας προστασίας στο WWF Ελλάδας.
«Οι φώκιες αλλού συμπεριφέρονταν όπως οι Έλληνες στην Αθήνα – νευρικές, σε εγρήγορση. Στη Γυάρο, ήταν χαλαρές».
Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Topetmou.gr (@topetmou.gr)
Η εξήγηση βρίσκεται στην απομόνωση του νησιού. Παρότι χιλιάδες άνθρωποι πέρασαν από εκεί, η ανθρώπινη δραστηριότητα περιοριζόταν σε συγκεκριμένο τμήμα της ακτογραμμής. Οι φώκιες είχαν βρει χώρο όπου μπορούσαν να αναπαράγονται χωρίς συνεχή ενόχληση.
«Οι φώκιες είναι ευπροσάρμοστες», λέει ο Κοτομάτας. «Έχω βρεθεί μέσα σε μια σπηλιά ενώ ένα ταχύπλοο περνούσε ακριβώς δίπλα. Δεν μπορούσα να ακούσω τίποτα λόγω του θορύβου, αλλά η φώκια συνέχιζε να κοιμάται».
Το 2019 η Γυάρος ανακηρύχθηκε Θαλάσσια Προστατευόμενη Περιοχή, αποτελώντας την πρώτη περιοχή αυτού του τύπου στην ευρύτερη ζώνη.
Υποβρύχιο καταφύγιο
Σήμερα, ο έλεγχος των προστατευόμενων υδάτων αποτελεί καθημερινή αποστολή. Από ένα ταχύπλοο, οι αξιωματικοί της Υπηρεσίας Φυσικού Περιβάλλοντος και Κλιματικής Αλλαγής επιτηρούν την περιοχή και ελέγχουν παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες.
«Περισσότερο από τις ίδιες τις περιπολίες, είναι η ιδέα ότι περιπολούμε που αποτρέπει τον κόσμο», σημειώνει ο Αντώνης Μπουρίκας.
Η προστασία της Γυάρου ενισχύθηκε με σύστημα τηλεπαρακολούθησης που επιτρέπει την άμεση εικόνα της περιοχής. Όταν ένα σκάφος εισέρχεται στη ζώνη απαγόρευσης, οι αρμόδιες αρχές μπορούν να επέμβουν.
«Είναι λίγο πολύ σαν το ‘Big Brother’», λέει ο Δημήτριος Δαμάλας, ειδικός αλιείας στο Ελληνικό Κέντρο Θαλάσσιων Ερευνών.
Τα αποτελέσματα είναι σημαντικά. Μεταξύ 2015 και 2023, τα περιστατικά παράνομης αλιείας από ερασιτέχνες μειώθηκαν κατά 57%, ενώ από επαγγελματίες ψαράδες κατά 85%.
Οι επιστημονικές έρευνες έχουν καταγράψει περισσότερα από 130 είδη μέσα στην προστατευόμενη περιοχή, ενώ τα ψάρια εμφανίζονται περισσότερα και μεγαλύτερα σε σχέση με τις γύρω περιοχές.
«Όταν κάνουμε καταδύσεις αλλού, συνήθως βγαίνουμε από το νερό απογοητευμένοι», λέει η θαλάσσια βιολόγος Μαρία Σαλομίδη. «Βλέπουμε την υποβάθμιση της θάλασσας. Όχι στη Γυάρο… Είναι ένας από τους τελευταίους παραδείσους στη Γη».
Παράδεισος για τα θαλασσοπούλια
Η Γυάρος δεν αποτελεί καταφύγιο μόνο για τις φώκιες. Στους βράχους και στις σχισμές του νησιού βρίσκεται επίσης μια από τις σημαντικότερες αποικίες θαλασσοπουλιών Yelkouan.
Η παρουσία τους έγινε γνωστή το 2015, όταν ερευνητές άκουσαν τα πουλιά να πλησιάζουν το νησί τη νύχτα. Η αποικία της Γυάρου είναι η δεύτερη μεγαλύτερη στον κόσμο και αντιπροσωπεύει περίπου το 15% του παγκόσμιου πληθυσμού.
Ένα σμήνος θαλασσοπούλιων Yelkouan πετά κοντά στη Γυάρο (Πηγή: Ben Metzger/ Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία/ BirdLife Greece)
Τα πουλιά αυτά επιστρέφουν κάθε χρόνο στο ίδιο σημείο φωλιάσματος και ζουν με ιδιαίτερα αργούς ρυθμούς αναπαραγωγής.
«Ένα πουλί μπορεί να παραμείνει πάνω στο αυγό για μια εβδομάδα, εντελώς ακίνητο», εξηγεί η Δανάη Πορτολού της Ελληνικής Ορνιθολογικής Εταιρείας. «Το άλλο ταξιδεύει, και μετά αλλάζουν ρόλους».
Ωστόσο, η απομόνωση δεν τα προστατεύει από όλες τις απειλές. Οι αρουραίοι καταστρέφουν αυγά και νεοσσούς, ενώ η παράνομη εισαγωγή αγριόχοιρων δημιούργησε νέα προβλήματα.
«Όταν ένα αρπακτικό στοχεύει ενήλικα άτομα ενός μακρόβιου θαλάσσιου πτηνού με χαμηλή γονιμότητα, η ζημιά είναι καταστροφική», προειδοποιεί η Πορτολού.
Λεπτή ισορροπία
Παρά την εντυπωσιακή ανάκαμψη της φύσης, η Γυάρος παραμένει ένα εύθραυστο οικοσύστημα.
Οι επιστήμονες προσπαθούν σήμερα να αποκαταστήσουν τα υποθαλάσσια δάση φυκιών, τα οποία έχουν επηρεαστεί από την απώλεια μεγάλων αρπακτικών ψαριών.
«Ίσως χρειαστούμε δεκαετίες για να πλησιάσουμε κάτι που να μοιάζει με την αρχική κατάσταση», αναφέρει ο Δαμάλας.
Παράλληλα, η προστασία του νησιού εξακολουθεί να αποτελεί πρόκληση. Οι επιστήμονες υπογραμμίζουν ότι η διατήρηση της Γυάρου δεν μπορεί να λειτουργήσει απομονωμένα από την υπόλοιπη Μεσόγειο.
«Ακόμη και αν προστατεύσεις τη Γυάρο τέλεια, αν η ευρύτερη θάλασσα παραμένει απροστάτευτη, τα ζώα εξακολουθούν να διατρέχουν κίνδυνο», λέει ο Κοτομάτας.
Η συμμετοχή όλων των πλευρών στη διαχείριση της περιοχής θεωρείται κρίσιμη. Όπως σημειώνει η Πορτολού, η διαδικασία που ακολουθήθηκε για τον σχεδιασμό της προστατευόμενης περιοχής έφερε στο ίδιο τραπέζι επιστήμονες, ψαράδες και τοπικούς φορείς.
Καθώς το ταχύπλοο απομακρύνεται από τη Γυάρο, η παλιά φυλακή χάνεται σταδιακά στον ορίζοντα. Κάπου στις σπηλιές κάτω από τους βράχους, οι φώκιες συνεχίζουν να μεγαλώνουν τα μικρά τους.
«Η Γυάρος είναι ένα νησί ελπίδας», λέει η Σαλομίδη.
«Αλλά χρειαζόμαστε χιλιάδες Γυάρους σε όλη την Ελλάδα – τότε ίσως να καταφέρουμε κάτι».
Πηγή: in.gr
