Σε μια τυπική χρονιά, οι επιστήμονες ανακαλύπτουν δύο ή τρεις ιούς που δεν έχουν παρατηρηθεί ποτέ πριν στον άνθρωπο σύμφωνα με τον καθηγητή Επιδημιολογίας Λοιμωδών Νοσημάτων, του Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου, Μαρκ Γούλχαουζ, ο οποίος μοιράστηκε τις σκέψεις του με το The Conversation. Ο αριθμός αυτός παρουσιάζει διακυμάνσεις, αλλά η τάση παραμένει σχετικά σταθερή από τη δεκαετία του 1960.
Οι περισσότεροι από αυτούς τους ιούς δεν προσελκύουν ιδιαίτερη προσοχή, με τον Γούλχαουζ και τους συνάδελφούς του να αναγκάζονται συχνά να ψάξουν σε παλιά ιατρικά άρθρα για να βρουν κάποια αναφορά σε αυτούς.
Ορισμένοι ιοί εξαφανίζονται εντελώς και σχεδόν ξεχνιούνται. Στο άλλο άκρο, η ανακάλυψη του HIV-1 το 1983 και του Sars-CoV-2 το 2020 προανήγγειλε τις πανδημίες του AIDS και της COVID, αντίστοιχα. Και οι δύο έχουν προκαλέσει τον θάνατο δεκάδων εκατομμυρίων ανθρώπων.
Την επόμενη φορά που ένας επιστήμονας θα εντοπίσει έναν ασυνήθιστο ή άγνωστο ιό σε έναν ασθενή – πιθανότατα τους επόμενους μήνες – πώς θα ξέρει αν αυτός ο ιός θα μπορούσε να οδηγήσει σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία, της ίδιας κλίμακας με το AIDS ή την COVID; Η ομάδα του Γούλχαουζ στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου αξιοποιεί τα διδάγματα από την ιστορία των ιών για να συμβάλει στην απάντηση αυτού του ερωτήματος.
Οι πανδημίες εμφανίζονται με πολλές μορφές, αλλά τα τελευταία χρόνια οι κύριοι υπαίτιοι είναι ιοί με γονιδιώματα που αποτελούνται από RNA (και όχι από DNA). Έχουν ταυτοποιηθεί χιλιάδες είδη ιών RNA, και μπορεί να υπάρχουν εκατομμύρια, αλλά μόνο 239 μολύνουν τον άνθρωπο. Πρόσφατα δημοσιεύτηκε ένας κατάλογος που βοηθά στον εντοπισμό των πιο επικίνδυνων.
Ο τύπος και η σοβαρότητα της νόσου αποτελούν σημαντικούς δείκτες, αλλά δεν θα υπάρξει πανδημία αν ο ιός δεν μπορεί να μεταδοθεί μεταξύ των ανθρώπων. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει φυσική επαφή, εισπνοή αερομεταφερόμενων σωματιδίων, έκθεση σε αίμα ή περιττώματα και την μεταφορά του ιού από δάγκωμα από κουνούπι ή τσιμπούρι.
Για τα δύο τρίτα των ιών που περιλαμβάνονται στον κατάλογο, είναι εξαιρετικά απίθανο ένα μολυσμένο άτομο να μεταδώσει τη λοίμωξή του. Αυτοί οι ιοί είναι γνωστοί ως ζωονοσογόνοι ιοί ή ζωονόσοι, πράγμα που σημαίνει ότι οι άνθρωποι συνήθως μολύνονται από ζώα και όχι από άλλους ανθρώπους. Η λύσσα αποτελεί ένα παράδειγμα.
Μπορεί μια ζωονόσος να μεταλλαχθεί, ώστε να κολλάει από άνθρωπο σε άνθρωπο;
Αυτό ακούγεται καθησυχαστικό, αλλά οι ιοί εξελίσσονται γρήγορα και υπάρχει μια κατανοητή ανησυχία ότι μια ζωονόσος ενδέχεται να αποκτήσει την ικανότητα να μεταδίδεται μεταξύ ανθρώπων.
Γι’ αυτό οι επιστήμονες ανησυχούν τόσο πολύ για τη γρίπη των πτηνών. Ωστόσο, δεν υπάρχει τεκμηριωμένο παράδειγμα RNA ιού που να το έχει κάνει αυτό. Η λύσσα δεν το έχει κάνει, παρόλο που καταγράφονται δεκάδες χιλιάδες κρούσματα σε ανθρώπους κάθε χρόνο.
Μια πολύ μεγαλύτερη απειλή προέρχεται από ιούς που έχουν ήδη την ικανότητα να μεταδίδονται από άνθρωπο σε άνθρωπο. Μπορεί να γίνουν ακόμη πιο μεταδοτικοί – όπως συνέβη με μια σειρά παραλλαγών του Sars-CoV-2 – αλλά προήλθαν από ζώα που ήταν ήδη ικανά να μεταδοθούν μεταξύ των ανθρώπων.
Στο μακρινό παρελθόν, αυτή ήταν η πιθανή προέλευση της ιλαράς, της παρωτίτιδας και της ερυθράς, μαζί με δεκάδες ιούς που σχετίζονται με κρυολογήματα και γαστρεντερικές λοιμώξεις.
Υπάρχουν επίσης ιούς που είναι ικανοί να μεταδοθούν μεταξύ ανθρώπων, αλλά, μέχρι στιγμής, έχουν προκαλέσει μόνο περιορισμένες επιδημικές εξάρσεις. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι ο συντελεστής R τους (ο μέσος αριθμός ατόμων που μολύνει ένα μολυσμένο άτομο) είναι πολύ χαμηλός και οι αλυσίδες μετάδοσης τελικά διακόπτονται από μόνες τους.
Ωστόσο, οι συντελεστές R μπορούν να αλλάξουν· για παράδειγμα, όταν ένας ιός που προηγουμένως περιοριζόταν σε απομακρυσμένα χωριά φτάσει σε μια πόλη. Αυτό συνέβη με τον ιό Έμπολα του Ζαΐρ στη Δυτική Αφρική το 2014.
Στον κατάλογό με τους ιούς που προκαλούν επιδημίες υπήρχαν πάντα μόνο μερικές δεκάδες ονόματα, αλλά αποτελεί έναν ισχυρό δείκτη πρόβλεψης καταστάσεων έκτακτης ανάγκης για τη δημόσια υγεία.
Ο ιός Έμπολα του Ζαΐρ, οι ιοί Τσικουνγκούγια , Ζίκα και Οροπούτσε που μεταδίδονται από έντομα, καθώς και η παλαιότερα γνωστή ως ευλογιά των πιθήκων ή mpox (DNA ιός) ήταν από τους πρώτους που συμπεριλήφθηκαν στον κατάλογο, και όλοι έχουν προκαλέσει στη συνέχεια μεγάλες επιδημίες.
Κάποιοι σπανιότεροι ιοί στη λίστα έχουν γίνει επίσης πιο γνωστοί. Ένας από αυτούς είναι ο χανταϊός των Άνδεων, υπεύθυνος για μια πρόσφατη επιδημία σε κρουαζιερόπλοιο. Ένας άλλος είναι ο ιός Έμπολα του Μπουντιμπούγκιο, ο οποίος αυτή τη στιγμή εξαπλώνεται στην Κεντρική Αφρική.
Ο επόμενος πανδημικός ιός τύπου COVID
Τα δεδομένα μπορούν επίσης να βοηθήσουν στην πρόβλεψη του πώς θα μπορούσε να είναι ένας μελλοντικός πανδημικός ιός που μερικές φορές ονομάζεται «ασθένεια Χ». Η COVID αποτελεί ένα καλό παράδειγμα.
Το 2019, η ομάδα του Γούλχαουζ έδειξε ότι οι ιούς με υψηλή μεταδοτικότητα τείνουν να έχουν στενή συγγένεια με άλλους ιούς που μεταδίδονται μεταξύ ανθρώπων, αλλά εμφανίζονται ανεξάρτητα από τα ζώα. Αυτό αποδείχθηκε μια τέλεια περιγραφή του Sars-CoV-2, ο οποίος είναι πολύ παρόμοιος με τον αρχικό κοροναϊό του SARS, αλλά αποκτήθηκε ανεξάρτητα (και ίσως έμμεσα) από νυχτερίδες.
Τον προηγούμενο χρόνο, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας είχε προτείνει έναν κοροναϊό τύπου SARS ως υποψήφιο για τη «νόσο Χ». Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο οι επιστήμονες ανησύχησαν για τον COVID από την αρχή ήταν ακριβώς αυτό που έψαχναν.
Αντίθετα, ούτε ο χανταϊός των Άνδεων ούτε ο ιός Μπουντιμπούγκιο έχουν το κατάλληλο προφίλ για να προκαλέσουν μια παγκόσμια πανδημία. Αν όμως επρόκειτο, για παράδειγμα, για έναν νέο ιό σχετικό με την ιλαρά, τότε η κατάσταση θα ήταν διαφορετική. Σε αυτό το σενάριο, θα υπήρχε πραγματική πιθανότητα μιας παγκόσμιας έκτακτης κατάστασης πολύ χειρότερης από τον COVID.
Ο χανταϊός των Άνδεων και ο Μπουντιμπούγκιο επιβεβαιώνουν, ωστόσο, ένα σημαντικό δίδαγμα: και οι δύο είχαν εξαπλωθεί για εβδομάδες πριν εντοπιστούν. Το ίδιο συνέβη και με τον COVID. Η ταχύτερη ανίχνευση και κατανόηση νέων ιών θα στερούσε από την επόμενη πανδημία αυτό το προβάδισμα και θα μπορούσε να κάνει τεράστια διαφορά στον τελικό απολογισμό σε ανθρώπινες ζωές και μέσα διαβίωσης.
Πηγή: in.gr
